Leidende rol politiek?

balans_01
Door: Tom van Doormaal

De richtingloosheid van de politiek over de vluchtelingen verhult en verduidelijkt: het verhult omdat het andere thema’s verdringt, tegelijk verduidelijkt het ook iets: de politiek moet leiden, maar maakt van die pretentie weinig waar.
Dit lijkt een hard oordeel, want het vluchtelingenprobleem is niet klein. Maar voor de Fyra, de herziening en hervorming van de belastingen, de foto van Folkert van der G., het aanbod van betaalbare woningen, geldt het zelfde: de politiek moet leiden, maar doet het niet.
Als die leiding ontbreekt, hoe erg is dat dan? Maakt de PVV van dit onvermogen gebruik? Ik probeer er iets over te zeggen, al is dat lastig. Hopelijk doet de lezer dat ook. We zijn op zoek naar een praktische waarheid in een verwarrende tijd, vol historische bedreigingen en humanitaire ellende.

Uitvoering
Van de wetgevende, rechterlijke en uitvoerende macht, wordt de uitvoerende taak van de overheid het meest onderschat.
In de politiek moet het over richting gaan, over fundamentele keuzen, die verbonden zijn met waarden. De uitvoering wordt op afstand gezet, zelfstandig gemaakt, zoals in de relatie tot NS en Prorail, die reizigers over het spoor verplaatsen, de woningcorporaties, die zorg dragen voor bouw en beheer van sociaal geprijsde woningen, enzovoort.
Dat zelfstandig uitvoeren is op zich handig, maar als de taak niet zo wordt vervuld als bedacht door de politiek zijn de rapen gaar. Het is bijna als met volwassenheid: we werken onze kinderen het nest uit, overtuigd dat ze doen wat we ze hebben geleerd, maar als ze iets anders doen, zijn we teleurgesteld of tonen ze gebrek aan respect.
De voorbeelden zitten bij het spoor en de sociale woningen: er waren inmiddels twee grote parlementaire onderzoeken naar de sociale woningbouw, terwijl het recente rapport over de Fyra nog besproken moet worden in het parlement. De conclusies over het Fyra debacle moeten nog worden besproken, maar de schamele wetgeving van Blok kon niet eens synchroon lopen met de discussie over de ontsporingen in corporatieland. Een HSL is er wel, maar een hard rijdende trein ontbreekt vooralsnog.

Dienstbare ambtenaren
De politiek heeft het primaat, zo luidt de regel. Dat betekent dat de ambtenaren loyaal moeten zijn aan de politieke leiding. Dat betekent ook dat ambtenaren moeten anticiperen op de wensen van hun politieke leiding, dus niet weten wat de baas wil is geen excuus. Zij mogen hun inzichten en ervaring wel inbrengen, maar in een loyale en professionele dialoog en opstappen wanneer zij in gewetensnood komen.
De politiek ligt “boven”, de ambtelijke uitvoering is “onder”, want de politiek bepaalt de doelen en de ambtenaar gaat over de middelen. Doelen zijn hoog, middelen laag.
Het lijkt er op dat de informatie over de uitvoering niet meer wordt gebruikt in de doeleinden-discussie. Dat heeft te maken met die scheiding tussen beleid en uitvoering, maar ook met deze rolverdeling.
In discussie tussen politiek en bureaucratie ontstaat vaak groepsdenken, bij gebrek aan autonome en eigenwijze kritiek op beleid.
De politiek leidt aan fragmentatie, dus het vinden van een meerderheid is ingewikkelder dan vroeger. Pas als een meerderheid is gevonden voor een beleidsprincipe, kan de uitwerking in maatregelen beginnen. Die uitwerking door de bureaucratie krijgt dan vaak onvoldoende tijd van de politiek.
Het gaat dus om een zuiver rollenspel en een doordachte terugkoppeling van uitvoeringskennis.

Politieke eenheid
Een nationale staat, een provincie of gemeente wil graag twee dingen, die een zekere spanning tot elkaar vertonen:
– Burgerlijke effectiviteit, d.w.z. dat verantwoordelijke en competente burgers controle uitoefenen over de besluitvorming;
– Systeem capaciteit, d.w.z. dat de politieke eenheid volledig kan reageren op de voorkeuren van zijn burgers.
Voor het eerste is directe participatie vereist, dus hoe kleiner de politieke eenheid, hoe beter. Voor het tweede is autonomie vereist, hoe autonomer hoe beter.
Dat zijn twee kanten van het probleem: omdat onze politieke eenheden te groot zijn voor directe democratie, hebben we de representatie uitgevonden. Ook autonomie van denken wordt in een ingewikkelde en samenhangende wereld een steeds lastiger vraagstuk.
Deze redenering gaat misschien ook op voor organisaties, die door schaalvergroting geacht worden efficiënter te kunnen functioneren. Hun systeemcapaciteit zou toe nemen, maar veel onderzoek wijst juist in tegengestelde richting. In elk geval maakt de schaalgrootte directe participatie ook hier behoorlijk lastig. Autonoom denken raakt bekneld in belangenstrijd en overmatige beloningen.

Kiezen en verdedigen
Een standpunt moet je kiezen en verdedigen, maar doen de politieke partijen dat? Ik heb voor de laatste verkiezingen een aantal programma’s doorgevlooid en niet erg veel spannende visies gevonden. Nu eist de vluchtelingencrisis de aandacht op en hindert het creatief denken over de toekomst zeer.
Kunnen we een lijn vinden, die zou helpen bij de vormgeving van onze samenleving?
Kleinschaliger organisatievormen zouden de burgerlijke effectiviteit door directe participatie kunnen verbeteren. Die kleinschaligheid zou ook tot een homogener samenstelling van de burgers/leden kunnen leiden en die homogeniteit zou een betere systeemcapaciteit kunnen opleveren.
Het zou ook een beperking van de laag veel verdienende managers kunnen opleveren. Het voorbeeld van Buurtzorg dringt zich op. Of van BSO/Origin: Eckart Wintzen vond een omvang van 50 mensen genoeg, daarna moest gesplitst worden, als een soort celdeling..
De rechtvaardiging van deze wijze van denken is evolutionair biologisch: coördinatie van handelen is eenvoudiger. In kleine groepen vallen je goede daden op en die worden onthouden, dus je kunt rekenen op een tegenprestatie. Frans de Waal vindt deze transactiemoraal zelfs bij zijn apen. In grotere organisaties bleef dit gedrag bestaan, ook toen het geen nuttig effect meer had. Het autonome denken verdween achter steeds grotere belangen.

Frustraties
Het is de vraag wat deze benadering oplevert. Het is vermoedelijk wel waar dat mensen ontevreden zijn over de systeemcapaciteit: onze welvaart moet beschermd worden en niet verjubeld aan asielzoekers, zo wijst onderzoek uit. Iedereen die genuanceerd is over vluchtelingen, schijnt uitdelen aan vluchtelingen zonder reserves te steunen. Lastig te begrijpen is dan dat het onpraktische recept “grenzen dicht” het wel goed doet. De uitvoerbaarheid van dit recept lijkt mij nihil.
Ook lastig te begrijpen is dat de PVV een partij is, die niet de participatie is toegedaan: lid kun je niet worden. Dat is als je de burger wilt dienen toch wel een vreemde dubbelheid. Vanwaar de angst?
Het was Buma van het CDA, die pleitte voor een militaire interventie in Syrië die effectief zou zijn. Dat was logisch, want de vluchtelingen ontstaan door de strijd in het Midden oosten, maar een praktische oplossing is het ook niet.
De PvdA, Angela Merkel, Juncker en anderen zijn onhelder: ze zijn mild voor de vluchtelingen, willen de lasten beter verdelen, maar nemen geen stelling in, waardoor de stroom zou kunnen worden gekeerd of beperkt. Zo groeit de macht van Erdogan.
“Ik ga PVV stemmen om een signaal af te geven”. Maar wat voor signaal dan? “Ze moeten luisteren naar onze zorgen”. Wat zijn die zorgen dan?
“Dat ons land, onze welvaart wordt prijs gegeven.”
De politiek moet daarop een praktisch, effectief en uitvoerbaar antwoord vinden. De besluitvorming in de EU zal weer verlopen, zoals met de euro: twee passen voorwaarts, een terug.
Daar is niet veel tijd voor.

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s