Het plan Samsom en onze waarden

linksom_01

Een pleidooi voor een waarden gedreven vluchtelingenbeleid

Door: Gerard Bosman

 
Een paardenmiddel
Volgens Samsom bezwijkt de verzorgingsstaat als de vluchtelingenstroom blijft groeien. Dat wil en kan hij niet laten gebeuren. De migratiestroom ongecontroleerd door laten gaan, is van alle kwaden de grootste. Daarom dit paardenmiddel, zo schreef de NRC in een hoofdredactioneel commentaar. Zij waarschuwt echter dat, hoewel met pragmatisme niet mis is, er wel moet worden opgepast dat de oplossing op lange termijn niet schadelijker is dan het probleem. Europa is behalve een verzameling verzorgingsstaten van verschillend niveau, ook een verzameling rechtsstaten die zich met verdragen en handvesten onderling hebben verplicht. Europa is ook een waardengemeenschap. Daar ad hoc aan afdoen omdat het nu even beter uitkomt, of niemand iets beters weet, is riskant.

Juist in het Midden-Oosten, waar nu de meeste vluchtelingen vandaan komt, hebben pragmatisme op de korte termijn al veel drama’s veroorzaakt: denk aan de onbezonnen Irak-oorlog, het aangaan van een coalitie met Saoedi-Arabië (een land dat als theocratische dictatuur niet onderdoet voor het zgn. Islamitisch Kalifaat en waarbij Iran een verlichte staat lijkt, en dat nu met westerse steun en wapens Jemen kapot bombardeert met vooral heel veel burgerslachtoffers). Nu wordt door Samsom, in navolging van Timmermans en de Europese Commissie en Raad voorgesteld om met Turkije zaken te doen en dit land tot veilig land te promoveren.

Turkije veilig land van herkomst?
Rechters, journalisten en academici worden bij de minste kritiek op de sterke autoritaire leider, maar ook wanneer zij berichten over de heimelijke Turkse samenwerking met IS, in het gevang gezet. Een fatsoenlijke rechtsgang ontbreekt in de praktijk. Lees het rapport van onze Kati Piri, rapporteur over Turkije voor het Europees Parlement. Turkije leek zo’n 10 jaar geleden het enige islamitische land dat aansluiting zou kunnen vinden bij de vrije wereld. Maar nu wordt het vrije woord steeds meer onderdrukt. Meer dan duizend academici moeten voor hun baan vrezen omdat ze een petitie ondertekenden. De liefde voor de sterke man is er nu sterker dan voor de vrijheid, en die sleept nu het hele land het ravijn in.

En dan nog. Je mag volgens het internationaal recht ook naar veilige landen alleen mensen terugsturen afkomstig uit veilig landen. Dus wel Turkse Koerden, maar geen Syriërs. Zolang Turkije alleen vluchtelingen uit Europa erkent, kan Turkije ook niet erkend worden als veilig derde land. En tenslotte: beroep tegen uitwijzing moet je altijd kunnen afwachten in land van asielaanvraag.

In Turkije worden vluchtelingen uit Syrië volgens internationale organisaties steeds meer teruggestuurd naar Syrië. Ook worden er met Europees geld zgn. opvangcentra gebouwd waar vluchtelingen gevangen zitten en gemarteld zouden worden. Mensen worden vaak zelfs letterlijk vastgeketend. Advocaten en journalisten krijgen geen toegang.

Turkije voert een smerige, geheime oorlog tegen de Koerden. De Koerden in Syrië zijn de meest effectieve tegenstander van IS. Maar de Turken maken zich grote zorgen over deze Syrische Koerden. Want het democratisch experiment in Rojava, een experiment vol met Europese en progressieve waarden. Het dreigt nl. in Turkije navolging te krijgen. Omdat Turkije dat niet wil, mogen de Koerden niet deelnemen aan het inmiddels al weer opgeschorte vredesoverleg in Genève. Met de toenemende interventie van die andere sterke man aan de grenzen van Europa, Poetin, in het Syrische conflict dreigt nu bovendien een onderlinge krachtmeting: wie knippert het eerst met de ogen?

Knap dat Samsom iets probeert
Natuurlijk, Turkije leidt zwaar onder de vluchtelingencrisis: ze herbergen by far in absolute aantallen de meeste vluchtelingen. En Europa heeft ze daarbij tot nu toe nauwelijks mee geholpen, terwijl Europa veel rijker is dan Turkije. En ze hebben dus hulp nodig.

En vooruit: knap dat Samsom iets probeert. De PVV, en stiekem de VVD ook, zien liever een nationale oplossing: ieder land trekt de eigen hekken met prikkeldraad op die met de maand een meter hoger worden. Zie het boek Prikkeldraad over de herkomst van dit middel (de Naziconcentratiekampen). Alle lidstaten komen met eigen plafonds voor de instroom van vluchtelingen. Het resultaat is het slechtste van het slechtste: humanitaire drama’s worden van kwaad tot erger, en er is nog steeds een oncontroleerbare instroom.

Maar waar is Van Waarde in het Syrië- en het vluchtelingendebat?
Asscher zegt, kijk niet alleen naar de regels, die zijn al 65 jaar oud. Maar kijken we dan wel naar de waarden achter die regels? Wat is de waarde achter het terugduwen van de bootjes, of met ferry per kerende post terugzenden? Waarden als mensenrechten, medemenselijkheid en solidariteit vragen om zowel veel meer steun aan opvang in de regio (zowel rechtstreeks aan de opvangkampen en lokale autoriteiten daar, en alleen aan nationale overheden als vluchtelingen buiten de kampen recht krijgen op werk, huisvesting en onderwijs en dat dat recht ook echt geëffectueerd kan worden), als om veel meer opvang in de EU, zoveel mogelijk via veilig vervoer rechtstreeks uit de opvangkampen.

Waar zijn onze politieke leiders als er draagvlak gecreëerd moet worden voor solidariteit met mensen uit den vreemde, en een deel van onze bevolking toegesproken moet worden om zichzelf niet als barbaren te presenteren in hun angst en zorgen tegen deze vermeende barbaren? Onze politici, die van onze partij incluis, laten zich teveel meeslepen in de sfeer van angst en stoere repressieve aanpak. Onze premier snapte wel dat mensen zich na de massa-aanranding-en-erger in Keulen extra zorgen maakten over de grote asielzoekersinstroom. En al wilde Rutte niet alle vluchtelingen over één verkrachterskam scheren, een stevig staaltje wij-zij-denken vond hij wel op zijn plaats: ‘Zij hebben zich aan te passen. Wij zijn West-Europa, wij zijn beschaafd.’

Dat het Duitse weekblad Der Spiegel later zou onthullen dat het in Keulen waarschijnlijk niet ging om vluchtelingen maar om criminele Noord-Afrikaanse bendes die vanuit AZC’s opereren, kon onze premier toen natuurlijk nog niet weten, en evenmin, dat een steeds groter worden aantal aangiften vals blijkt te zijn. Maar dat onderstreept alleen maar het belang van de rust bewaren. Nu staan zijn woorden op ons trommelvlies geëtst, en hebben ‘bezorgde burgers’ in het Noord-Brabantse dorp Heesch een varkenskadaver in een boom hebben gehangen, uit protest tegen een aldaar gepland AZC, en is het lokaal bestuur inmiddels gezwicht voor de intimidatie – er komt geen AZC. Publicaties over incidenten uit AZC’s worden niet door de regering geduid, terwijl deskundigen wel duidelijk kunnen maken dat de cijfers bij nadere studie van die cijfers wel kunnen aangeven dat gegeven de context van grote aantallen jongemannen die niets te doen hebben en dicht op elkaar zitten zonder enige privacy en zonder duidelijkheid over de procedure, de cijfers eigenlijk meevallen. Deze beste wetenschappelijke benadering van de werkelijkheid wordt echter bij DWDD neergezet als ‘op zichzelf al een politieke keuze’ en als het ‘wegredeneren’ van problemen, terwijl het moest gaan over ‘de schaduwzijde van de migratie’.

De dreiging en intimidatie van tegenstanders van AZC’s bedreigt inmiddels echter het democratisch functioneren van lokale besturen, maar anders dan een plichtmatig ‘dat verzet natuurlijk democratisch en geweldloos moet zijn’, hoor ik daar verder niets over van onze politieke leiders. De Aarde mag dan aan het opwarmen, zijn de harten van de mensen lijken soms wel in een nieuwe IJstijd aangeland te zijn, ondanks dat er gelukkig nog steeds de meeste mensen – weliswaar geconditioneerd – voor opvang van ‘echte’ vluchtelingen zijn, en er meer vrijwilligers voor hulp aan vluchtelingen zijn dan het COA kan of wil plaatsen. Zonder politiek leiderschap dat juist deze mensen steunt kan de stemming echter steeds meer omslaan, Wilders zijn wolvenbende ruikt bloed en het nog rechtsere ongedierte kruipt uit zijn holen en is steeds openlijker ‘in verzet’. Dat Rutte de vrijwilligers en de vluchtelingen nog steeds niet publiekelijk met een bezoek een hart onder de riem gestoken heeft is een grote schande, evenals dat de Koning onlangs wel een AZC bezocht, maar niet de vluchtelingen en vrijwilligers, en dat onze PvdA hem daarvoor nog steeds niet ter verantwoording heeft geroepen, evenzo.

Waarom gaan we zo mee in frames van rechtse politici?
Samsom’s plan werd voorafgegaan door de mededeling dat ons land volgens hem wel 250.000 vluchtelingen aan kon. Onduidelijk was of dat per jaar was, maar inmiddels geldt dat aantal kennelijk voor de hele Europese Unie. Belangrijker dan het precieze aantal is de suggestie die hiervan uitgaat dat er kennelijk grenzen zijn aan de aantallen vluchtelingen die we kunnen opnemen. En de vraag die dan onmiddellijk opkomt natuurlijk, wat dan als dat aantal wordt overschreden? Wat gaan we dan doen? De VVD wrijft zich al publiekelijk in de handen – dan moeten de grenzen echt gesloten worden. Gaan we echt die kant op? Is dat de waarden gedreven politiek van de PvdA?

Waarom gaan we ook zo mee in het frame van ‘gelukzoekers’? Volgens Timmermans (die in zijn boekje ‘Broederschap’ nog zo mooi pleit voor een menselijke benadering van het vluchtelingenvraagstuk) ging het inmiddels in meerderheid om economische migranten, cijfers die niet te onderbouwen blijken te zijn, omdat het eenvoudigweg niet klopt. OK, uit de Balkan (Servië, Kosovo, Albanië) was er een aandeel dat duidelijk met andere motieven lijkt te komen, vooral in Duitsland. Daar is eenvoudig ook wat aan te doen, en dat gebeurt inmiddels ook. Maar voor vluchtelingen uit Afrika is er ook een andere werkelijkheid. Naast het feit dat de onveiligheid ook daar toeneemt (Libië, Mali, Niger, Burkina Faso, Nigeria, Kameroen, de CAR, Soedan en Zuid-Soedan zijn bepaald geen voorbeeld van veilige landen, en ik ben dan zeker nog niet volledig), heeft de EU het steeds moeilijker gemaakt voor tijdelijke arbeidsmigranten, die hier goed werk kunnen vinden, om legaal en veilig naar de EU te komen. Regulering in plaats van alleen maar afsluiten zou voor deze mensen en voor de EU zelf grote voordelen bieden, geeft daadwerkelijk invulling aan solidariteit en voorkomt inhumane en onveilige illegaliteit. Zo maar een voorbeeld van wel degelijk mogelijke (vgl. de Amerikaanse Green Cards) waarden gedreven politiek. En laten we dan ook tegelijkertijd stoppen met de financiering van de eerstejaarsopvang van vluchtelingen uit het budget van Ontwikkelingssamenwerking – het is wel erg cynische politiek om de groei van de opvang tot gevolg te laten hebben dat er dan minder geld is voor hulp aan mensen die de pech hadden niet in het rijke Westen geboren te worden en daarmee dan de druk om daarna toe te migreren weer te vergroten.

Binnen de EU maken de politieke leiders elkaar nog steeds wijs dat een daling van het aantal vluchtelingen in Europa kan door grenzen te sluiten. ‘Dichtbij nul vluchtelingen’ wil premier Mark Rutte. Dat zou ik ook wel willen, maar zolang de oorzaken van vluchten – oorlog en geweld – niet dicht bij nul komt, zijn het alleen maar stoere woorden, die dus tot teleurstelling en vervolgens tot minder vertrouwen leiden. Ondertussen worden eerdere toezeggingen nauwelijks nagekomen: geld voor betere opvang buiten Europa komt nauwelijks los, het VN-voedselprogramma wacht op het beloofde geld en asielzoekers wachten totdat eindelijk Europa de meest schrijnende gevallen onder hen opneemt. De enige regeringsleider die die werkelijkheid onder ogen ziet, is Angela Merkel. Zij houdt de Europese regeringsleiders voor dat we simpelweg met de vluchtelingencrisis moeten dealen: ‘Wir schaffen dass.’ Al is zij nu ook al gedongen gas terug te nemen – de Duitse regering (met instemming dus van onze zusterpartij de SPD) heeft onlangs besloten dat nieuwe vluchtelingen twee jaar moeten wachten met hun recht op gezinshereniging. Niet alleen zal deze poging tot ontmoediging wederom falen (de oorzaken om te moeten vluchten blijven en worden nog steeds erger), het zal de aangekomen vluchtelingen nog meer wanhopig maken en in hun wanhoop zullen ze nog meer wanhoopsdaden verrichten en daarmee het draagvlak nog verder ondermijnen. Contraproductief beleid dus, draagvlak verminderen in plaats van vergroten.

Het beleid van Europa, vooral jegens Syriërs, is: je kunt geen asiel aanvragen zonder dat je je leven riskeert. Dat is gevaarlijk voor de asielzoekers – tienduizenden zijn er al door omgekomen – en het leidde tot chaos aan de grenzen van Europa, wat weer het gevoel versterkte dat Europa werd overspoeld door vluchtelingen. En dat was weer koren op de molen van rechtse demagogen. Het plan-Samsom gaat er vanuit dat er nog steeds velen met gammele bootjes en nepzwemvesten de versteek naar Griekenland maken – anders hoef je ook niet terug te sturen met veerboten. Dat vluchtelingen zich daardoor laten ontmoedigen lijkt mij een illusie. Wat voor leven hebben ze als ze het risico niet nemen? Het zou niet zozeer om de aantallen moeten gaan als wel om de chaotische manier waarop ze nu aankomen. Want waarom nemen vluchtelingen eigenlijk die boten? Dat is niet omdat ze geen geld voor een vliegticket hebben, de mensensmokkelaars vragen aanzienlijk meer. Maar het vliegtuig is geen optie sinds een richtlijn van de Europese Unie uit 2001. Die maakt het vliegtuigmaatschappijen onmogelijk mensen zonder geldige visa een vlucht naar onze asielprocedures te bieden.

Waarom leggen Samsom, Timmermans en Asscher niet uit dat het relatief gezien best wel meevalt – we hebben voor grotere opgaven gestaan en in de regio is de nood echt veel hoger. En waarom wordt niet uitgelegd dat we weliswaar nog zwaar in de naweeën van een economische crisis zitten, maar dat goed beleid voor veel meer werk en woningen kan zorgen, en dat ze daar nu ook extra op inzetten? Hoezo is onze verzorgingsstaat in gevaar? Ga eens echt aan het werk voor werk en woningen in plaats van mee te huilen met de wolven in het bos. Inmiddels heeft vrijwel elk Europees land succesvolle populistische politici, die de problemen uitbuiten. Gevestigde politici voelen zich kennelijk genoodzaakt mee te buigen, en hollen zo het draagvlak voor de opvang van vluchtelingen uit, in plaats van echt politiek leiderschap te vertonen en draagvlak voor meer opvang te creëren, o.m. door nu ook gelijktijdig eindelijk echt iets te doen aan de woningnood en de werkloosheid.

Waarom wordt niet voorop gesteld dat steeds dichtere grenzen niet helpen, maar alleen zullen leiden tot meer slachtoffers van mensensmokkel? Waarom wordt niet ingezet op het wegnemen van belemmeringen om veilig te reizen voor vluchtelingen, zoals het wegnemen van visumverplichtingen in de luchtvaart, het hervestigen van veel grotere aantallen vluchtelingen uit de kampen in de regio in de EU[1], het wegnemen van druk vanwege economische migratie door het invoeren van een Europese Blue Card voor tijdelijke werkmigranten met beperkte sociale rechten, en het harmoniseren van het asielbeleid van de EU-lidstaten, waarbij snelle procedures, humane opvang en snelle integratie uitgangspunt zijn met speciale aandacht voor kinderen, en statushouders een vorm van vrij verkeer krijgen, zodat ze in staat worden gesteld zelf werk te vinden of steun te zoeken van etnische of familienetwerken, en waarbij de lasten volgens eerlijke maatstaven financieel verdeeld worden tussen lidstaten?

Apocalyps
Ik zie ook wel dat het op dit moment moeilijk is om voor zo’n volstrekt andere benadering in de EU op dit moment consensus te krijgen. Maar we brengen het niet eens in. Het is een helaas voor linkse politici typerend maar ook ernstig gebrek aan geloof in eigen idealen, en in de overtuigingskracht van onze idealen. Zelfs Kati Piri, die ik hoog acht als onze Europarlementariër, stelt in reactie op het plan-Samsom, maar ja, we moeten toch iets doen. Maar dit plan corrumpeert ons te zeer met een Turks regime dat de eigen bevolking onderdrukt en stiekem de IS steunt, het zal geen oplossing bieden aan de vluchtelingenstroom, en dan vervolgens alsnog de politiek in de richting duwen van nog dichtere grenzen, een verder escalerende oorlog in Zuidoost-Turkije en het risico dat de burgeroorlog in Libanon weer ontvlamt, met nog hogere vluchtelingstromen als gevolg.

De mensensmokkel zal juist toenemen met nog meer slachtoffers en dreigende integratie met de drugshandel en de maffia, en mensonterende kampen overal aan de Europese buitengrenzen. Maar dan veel erger, groter en niet te controleren. Moet je je eens indenken wat er dan gebeurt aan de Europese grenzen. Een situatie als Calais, maar dan met honderdduizenden. Stel dat die opeens toch maar besluiten om en masse in beweging te komen. Wat verwachten we dan van die Europese grenswachten? Wat kunnen ze doen? Dat soort situaties is koren op de molen van de communicatiemachine van IS. Als we aan de grens van Europa mega-krottenkampen laten ontstaan om de vluchtelingenstroom dicht bij nul te laten komen dan creëren we een kruitvat van ellende dat niet te overzien is. Een schilderij van Jeroen Bosch is niets bij wat ons dan nog te wachten staat als dreigende Apocalyps. De crisis in het vluchtelingenvraagstuk is vooral een crisis van falend Europees beleid, en om een diepere crisis te voorkomen moeten we niet nog zwaarder inzetten op datzelfde beleid, maar juist een heel ander beleid propageren.

Draagvlak moet je maken
Inderdaad, er is nu onvoldoende draagvlak voor het opnemen van hele grote aantallen vluchtelingen in Europa. Draagvlak moet je maken. Want hoe je het ook wendt of keert: zolang IS, Assad en ander schorem het leven van chirurgen tot journalisten, kinderen, studenten en al die anderen die een samenleving vormen onmogelijk maken, zullen vluchtelingen blijven komen. Ook al moeten ze daarvoor hun leven wagen, met z’n honderden maandenlang in een AZC de dag doorkomen met niks doen na een helse tocht over land en zee. We moeten daarom draagvlak creëren voor veel meer opvang, door waarden gedreven politiek en door goed beleid voor allochtonen én nieuwkomers, en tegelijkertijd de instroom reguleren en veilig maken, en investeren in vrede en opvang in de regio.

Draagvlak maken doe je ook door vluchtelingen voortdurend een gezicht te geven. Het vluchtelingendebat gaat immers over echte mensen. Vaders, die hun gezin moesten achterlaten omdat de vlucht te gevaarlijk was en gezinshereniging in het recht gegarandeerd leek. Maar nu dat maar uitblijft, zelfs weer uit wanhoop terug gaan naar hun gezinnen die daar iedere dag getroffen kunnen worden door een vuile bom of een verdwaalde kogel. Denk ook aan de Syrische mannen die na ‘Keulen’ een brief verspreidden met hun afschuw over seksueel geweld. Laat mensen bedenken: als de geopolitieke kaarten net wat anders waren geschud, had ik het kunnen zijn. Wie het nieuws volgt, zou dat zomaar kunnen vergeten. Vlees en bloed veranderen in cijfers en percentages: 60 procent, 90 procent, 58 duizend, 150 duizend, 250 duizend. Die nadruk op getallen versterkt een bepaald beeld van vluchtelingen; een gezichtsloze massa, een aanhoudende stroom vreemden, een probleem, een crisis, volgens sommigen zelfs een ramp.

Islamitische invasie: ‘wij’ tegen ‘zij’
Of, in de woorden van PVV-leider Geert Wilders, ‘een islamitische invasie’. Waar vroeger het Midden-Oosten van Duizend-En-Eén Nacht een aantrekkingskracht vormde voor westerlingen, heeft Europa nu een ‘fatal attraction’ voor mensen uit het Midden-Oosten. Waar European als verwende kinderen klagen over wat de EU hun gebracht heeft, weten zij maar al te goed wat het is als vrede, veiligheid, democratie en rechtstaat ontbreken. De vluchtelingen worden in de media impliciet of expliciet neergezet als een demografische bedreiging voor het Westen. Vluchtelingen en moslims worden gezien als Trojaans paard. Het is één van de kenmerken van het ‘nieuwe oriëntalisme’; een manier van denken die ‘ons’ in het Westen stelt tegenover de islamitische ‘anderen’, de ‘onverlichte buitenstaanders’. Dat gevaar is trouwens niet alleen demografisch van aard – het zijn niet enkel de grote aantallen moslims waartegen ‘we’ ‘ons’ moet verdedigen. Het nieuwe oriëntalisme ziet ook een cultureel gevaar; moslims zullen ‘onze’ manier van leven ondermijnen. Bovendien benadrukt deze denkwijze dat ‘onze’ veiligheid in het geding is: moslimmannen zullen ‘onze’ vrouwen verkrachten en aanslagen plegen. Daarom deelt Wilders nu zelfs verzetsspray uit, tegen de barbaarse en vrouwgevaarlijke islamitische cultuur. Nu zal ik niet ontkennen dat in islamitische landen weinig Verlichting is te bespeuren, en dat vele moslims er conservatieve ideeën op nahouden, maar door alle moslims zo collectief aan te spreken wordt een werkelijkheid gecreëerd die zichzelf lijkt waar te maken – juist door deze collectieve aanpak groeit de orthodoxie onder moslims in Westerse landen en zeer goed geïntegreerde moslims en zelfs ex-moslims voelen zich niet meer thuis in onze samenleving. Als het aan de minister-president ligt, vecht Mohammed van 18 jaar zich een vijandige werkomgeving in die hem niet moet. Instructies voor dat invechten kreeg Mohammed overigens niet, maar het zal er ongetwijfeld op neerkomen dat hij zich klein zal moeten maken en zwijgzaam de stompen in zijn maag opvangt. Dat is geen vechten, dat heet verdragen, zo merkte Nadia Ezzeroili in een recente, geruchtmakende publicatie in de Volkskrant op. Het Sociaal en Cultureel Planbureau publiceerde vorige maand nog een onderzoek dat uitwees dat er een breed gedragen gevoel van uitsluiting leeft onder migrantenjongeren. De jongeren wantrouwen instituties als media, politiek en het rechtssysteem. Ze voelen nauwelijks emotionele binding met je en zijn geneigd zich terug te trekken. Een betrekkelijk kleine groep extreme moslims slaagt zo in zijn opzet om gezien te worden als een representatieve stroming, en dat ook steeds meer te worden.

Ook de PvdA stapt geregeld dit frame in, zij het wat minder hatelijk of flagrant. Zoals toen minister Plasterk aankondigde dat hij de Nederlandse Grondwet ging laten vertalen voor vluchtelingen. Zo zouden ze weten wat voor land dit is, en dat bijvoorbeeld bij ons man en vrouw gelijk zijn. Dat Syrië, Irak en Afghanistan grondwetten hebben waarin dat ook staat, was blijkbaar niet bekend. En dat zulk onderricht wellicht meer op zijn plaats is voor de hooligans die het lokaal bestuur terroriseren bij inspraakavonden over AZC’s bleef ook onvermeld. Of toen minister Bussemaker recent aankondigde dat asielzoekers op AZC’s aan de hand van informatiemateriaal van de middelbare school les moeten krijgen over homorechten. Sympathiek misschien, nuttig wellicht, maar het benadrukt tegelijk het beeld van de onverlichte buitenstaander. En ook hier geldt, dergelijke voorlichting en opvoeding is helaas ook hard nodig voor vele autochtone inwoners van ons land.

De rechtstaat en de bestrijding van (islamitisch) terrorisme
Het (gebrek aan) politiek leiderschap speelt ook bij de dreiging van het (islamitisch) terrorisme. De Ierse filosoof, psychoanalyticus en antiradicaliseringsadviseur David Kenning maakt zich grote zorgen over de weerbaarheid van westerse democratieën. Hij ondervond aan den lijve hoe een klein aantal terroristen in het Belfast van de vorige eeuw een gemeenschap konden laten radicaliseren. Eigenlijk was hij zes jaar geleden al met pensioen gegaan. Maar omdat hij overal tekenen van een dreigend democratisch verval ziet, is Kenning weer aan het werk gegaan. Nu ziet hij dat in het Westen weer gebeuren. Hij heeft onderzoek gedaan naar de motivatie van zelfmoordterroristen en voor zo’n twintig landen anti-recruteringscampagnes voor jihadisten ontwikkeld. Hij zegt dat de psychologische strategieën van Marine Le Pen, Donald Trump en Geert Wilders, ‘de demagogen van extreemrechts’, overeenkomen met die van Islamitische Staat. ‘Beide kampen zijn eropuit de bevolking te verdelen, te polariseren, het gematigde midden te radicaliseren. Wij, de niet-moslims, worden opgezet tegen zij, de moslims. Iets dergelijks gebeurde in Belfast, maar dan tussen katholieken en protestanten die voorheen samenleefden in gemengde gemeenschappen. Door de oorlogsretoriek dreven die gemeenschappen steeds verder uit elkaar. Dat proces voltrok zich razendsnel. Overal schoot het wantrouwen wortel.’

Belfast leerde hem dat er slechts een paar terroristen nodig zijn om een hele samenleving te laten radicaliseren. ‘Je was je voortdurend bewust van je persoonlijke veiligheid, je was constant bang voor ‘de ander’. Hij ziet die wij-zij-kloof groeien in Frankrijk, België, Nederland, het Verenigd Koninkrijk en vooral in de Verenigde Staten. Trump wil moslims in de VS niet meer toelaten ‘totdat we weten wat er aan de hand is’ en hen die er al wonen collectief als terreurverdachten aanmerken. Wilders verklaart dat er teveel Nederlanders van Marokkaanse afkomst zijn en geen voorzitter van het parlement kunnen zijn, dat alle mannelijke moslim-vluchtelingen in gesloten inrichtingen moeten worden opgesloten (hij kreeg nauwelijks tegengas van collega’s – die op gelaten toon lieten weten „er weinig in te zien”) en dat moslim-jongemannen een collectief gevaar vormen voor onze vrouwen. Ook columnist Ross Douthat stelde in de Volkskrant dat de Duitse samenleving de huidige vluchtelingenstroom niet aankan, en dat het dus een goed idee is om voorlopig de grenzen te sluiten en te beginnen ‘met een ordelijke uitzetting voor gezonde jonge mannen.’ Welja, laten we om vrouw en vaderland te beschermen vooral onze achterwerkjes afvegen met internationale vluchtelingenverdragen, en als toetje beleid bedenken dat – in weerwil van de geest van onze eigen grondwet – onderscheid maakt op zowel etniciteit als gender.

Voor de terroristische aanslagen van 11 september 2001 was de wereld stabieler. We hebben nu te kampen met een kalifaat, met jihadistische legers in Syrië en Irak en milities in minstens nog vijf Arabische en Noord-Afrikaanse landen die de staat ondermijnen. De Taliban winnen terrein in Afghanistan. De terroristische dreiging in het Westen is toegenomen, steeds meer jonge moslims worden geronseld voor de gewelddadige jihad. Europese inlichtingendiensten zijn overbelast. Daar komt nog de vluchtelingenstroom bij, waarvan we de impact op onze democratieën nog nauwelijks kunnen inschatten. Al Qaida was een marginale, relatief onbekende terroristische groepering. Die is groot gemaakt door militair ingrijpen en het voortdurend apocalyptisch taalgebruik. Het geciviliseerde Westen trok ten strijde tegen het islamitisch barbarisme: de botsing der beschavingen. We reageerden precies zoals Al Qaida wilde. We speelden hun spelletje, bliezen terreurgroepen nieuw leven in.

Wat zou dan een betere strategie zijn geweest? Kenning: ‘Meer investeren in de uitwisseling van veiligheidsdiensten op nationaal en internationaal niveau, in het smeden van politieke coalities, in de inzet van speciale eenheden en vooral in psychologische oorlogsvoering. Kortom: focus op beïnvloeding. Ik hoor de kritiek al: dat proces is te traag, te saai. Dan zeg ik: kijk naar de gigantische kosten van de huidige aanpak.’ Hij wijst op het stelselmatig overdrijven van de terroristische dreiging in het Westen, op de Franse reactie op de aanslagen in Parijs van 13 november jl., die hij onverstandig vindt. ‘De noodtoestand, de duizenden huiszoekingen, zou wel eens contraproductief kunnen uitwerken. Als president Hollande zegt dat Frankrijk in oorlog is met IS, dan heeft hij een probleem. Want vrijwel alle aanslagplegers waren Frans. De vraag of IS daarbij betrokken was, is irrelevant. Zal door het bombarderen van IS in Raqqa de veiligheid in Frankrijk toenemen? Het zal de zaak alleen maar verergeren. Door die noodtoestand heeft 99 procent van de Franse moslims die niets met terrorisme te maken heeft, het gevoel gekregen publieke vijand nummer één te zijn.’ Huiszoekingen, verplicht thuis blijven gaan volgens getuigen gepaard met excessief geweld en zonder uitleg. Moslims zeggen dat ze doelwit zijn vanwege hun geloof, niet omdat er concrete verdenkingen zijn. Volgens Amnesty International en Human Rights Watch schendt Frankrijk de mensenrechten.

Premier Valls verklaarde onlangs dat de noodtoestand pas zal worden opgeheven als Islamitische Staat verslagen is – een vage stip aan de horizon. Ook trad de Franse minister van Justitie Taubira uit protest af, omdat de Franse grondwet dreigt te worden aangepast: wie voor een terroristische daad wordt veroordeeld, raakt zijn nationaliteit kwijt en wordt dus bij geen andere nationaliteit, stateloos. Ook in Nederland voelen veel moslims inmiddels al dat zij vanwege hun geloof als verdachte worden aangemerkt. En zullen de Nederlandse bombardementen op Oost-Syrië in Nederland gevolgen hebben voor de veiligheid?

Had Hollande dan niets moeten doen? Kenning: ‘In het besef dat Frankrijk te maken heeft met een potentieel lastig binnenlands terroristische probleem had hij beter diep adem kunnen halen, hij had veel omzichtiger moeten opereren. Veiligheidsmaatregelen alleen zijn ontoereikend. Sterk politiek leiderschap is vereist. Er moet op een andere manier worden gecommuniceerd, meer gericht op het gematigde midden, het verstevigen van de sociale cohesie en de Franse waarden van gelijkheid en broederschap.’ Kenning zegt begrip te hebben voor de angst die Europa is binnengeslopen. ‘Maar die is buitenproportioneel in relatie tot de werkelijke dreiging. We handelen in de munteenheid van IS, die angst wil zaaien. Ik zeg niet dat er geen terreurdreiging is, ook niet dat er geen doden zullen vallen. Maar die voortdurende aandacht voor terreurdreigingen versterkt de positie van extreemrechts en speelt terroristische groeperingen in de kaart. Veiligheid is primair een zaak voor inlichtingen- en opsporingsdiensten. Die moeten informatie spaarzaam delen met het publiek, zodat iedereen gewoon kan doorgaan met zijn leven. Als je 25 jaar in Belfast hebt geleefd in gewelddadige omstandigheden, dan weet je dat je geen andere keuze hebt. In Belfast waren er soms wel tien aanslagen per dag. De eerste dag dat ik met mijn huidige vrouw uitging, dat was in 1974, stapten we een bar binnen waar een bom explodeerde. We hebben geluk gehad dat we het er levend van af hebben gebracht. Maar we mogen ons niet door angst laten verlammen.’

Rationeel kunnen mensen best bedenken dat er veel meer doden vallen bij natuurrampen of in het verkeer dan bij terrorisme. Wat verklaart de angst voor terreur? Kenning: ‘De boodschap die zowel IS als extreemrechts uitdraagt, is dat ‘de ander’, de vijand, in ons midden is. Dat versterkt de angst. Wantrouwen ondermijnt de cohesie in een samenleving, dat hebben aan den lijve ondervonden in Belfast. Het gevoel dat je hebt als je met een vriend een glas drinkt in een bar, dat je gaat fluisteren omdat je bang bent dat iemand anders je hoort en wat je zegt verkeerd kan opvatten. En dat je dan niet levend meer naar buiten loopt. Wantrouwen dat constant wordt gevoed kan een omslagpunt bereiken en uitmonden in paranoia, in massahysterie. Denk aan het McCarthyisme in de jaren veertig en vijftig in Amerika. De Koude Oorlog, een periode vol anticommunistische verdachtmakingen. Het gevaar van de radicale islam wordt te veel opgepijpt door extreemrechts. Islamofobie groeit, ook in Europa. Zo wordt IS steeds aantrekkelijker voor jonge, westerse moslims. Trump figureert al in recruteringsvideo’s van IS. IS exploiteert het slachtofferschap. Ze biedt personen zonder enige maatschappelijke status een glansrol. Nederlandse, Franse en Britse strijders hebben een sterrenstatus gekregen. Ze zijn belangrijke pionnen in een internationaal historisch conflict.’

Ook hoogopgeleiden sluiten zich aan bij IS. Artsen, advocaten, mannen met een goede baan. Dat komt volgens Kenning omdat het slachtofferschap een intens subjectieve geestesgesteldheid is. ‘Door persoonlijke omstandigheden, een scheiding, een dominante vader, kunnen rijke jongeren zich evenzeer slachtoffer voelen als kruimeldieven. Het puberbrein speelt ook een sleutelrol. Er moet een reden zijn dat zo veel jongeren onder de 24 jaar naar Syrië vertrekken. Zij kiezen voor de IS-ideologie, niet vanwege de theologische inhoud, maar om psychologische en symbolische redenen. Adolescenten zoeken naar simpele oplossingen voor hun problemen. Ze kiezen voor een zwart-witte blik op de wereld. ‘Voor sommige jongeren is de IS-ideologie als een balsem voor de gekwelde ziel. Mijn vriend Olivier Roy (een Franse islamdeskundige) spreekt van de islamisering van radicalen in plaats van de radicalisering van de islam.’ De grote uitdaging is het grijze midden te versterken, stelt Kenning. Daarbij kan Nederland internationaal een voortrekkersrol spelen, denkt hij. ‘Nederland is van oudsher een handelsnatie. Onderhandelen zit in het Nederlandse DNA. Je kan niet een fundamentalist en handelaar tegelijk zijn. Handelaren moeten zich in de ander kunnen verplaatsen, geven en nemen, compromissen sluiten.’

In de nieuwste film van Steven Spielberg, het voor een Oscar genomineerde Bridge of Spies, wordt de moraal er ingehamerd – heel goed, want het is een moraal die nu eens niet sentimenteel is. Bas Heijne vatte het in zijn column in de NRC even goed samen: wanneer een samenleving zich bedreigd weet, wanneer achterdocht en woede de toon aangeven, moet je juist de grondvesten van die samenleving eerbiedigen, je juist stevig vasthouden aan de rechtsstaat. In tijden van crisis – en dit is een tijd van crisis – is een samenleving geneigd te hoop te lopen tegen zijn eigen instituties. Wetten worden omgebogen, regels ontdoken, nood breekt immers wet.

Heijne: ‘Voorzichtig maar – want wie het aandurft hier de rechtsstaat te verdedigen als iets dat onze vrijheden waarborgt in plaats van bedreigt, wordt ogenblikkelijk als hopeloos wereldvreemd weggezet. De vrouwen op de markt in Spijkenisse die dankbaar de neppepperspray van Wilders in ontvangst namen, hebben immers veel beter door waar het gevaar dreigt? Er was Rutger Castricum van PowNed voor nodig om Wilders op de man af te vragen of hij misschien gek geworden was. Mensen opsluiten nog voor ze iets gedaan hadden? (Castricum werd meteen op de zwarte lijst van de PVV gezet; toen hij dat bekend maakte, werd hij er bliksemsnel weer afgehaald).

We zijn eraan gewend, een beetje murw. Het zijn voorstellen waarvan de bedenkers heel goed weten dat ze niet haalbaar zijn en niet zullen worden uitgevoerd. Maar dat is ook de bedoeling, dan kun je bij het volgende incident nog harder zie je wel! roepen. Het ligt niet aan hen, het ligt aan die verkalkte, blinde, zwakke rechtsstaat die ons in de weg zit! Al dat honen en verbale beuken verzwakt de rechtsstaat wel degelijk, omdat die dan steeds meer gezien wordt als een onwerelds instituut dat niet opgewassen is tegen het gevaar – de dreiging is immers zo groot dat nu alles geoorloofd is.

Een hartenkreet
Waar blijven de plannen van de PvdA voor een andere aanpak van het vluchtelingenvraagstuk, van de crisis in Syrië, van de integratie van moslims in onze westerse samenleving, en van het (islamitisch) terrorisme, die wel gebaseerd zijn op onze waarden van solidariteit, mensenrechten en de rechtstaat? Grote vragen en grote problemen vragen om op onze idealen en waarden gedreven politiek en politici, die mensen weer vertrouwen geven en draagvlak maken voor oplossingen die wel werken.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s