Het begin der geschiedenis?

system_01
Door: Tom van Doormaal

De kiezer rebelleert tegen het systeem. Kijk naar de V.S. met Trump en Sanders, Polen en Hongarije met hun conservatief nationalistische coalities, Duitsland met zijn AfD, Frankrijk met zijn FN: het zijn allemaal vormen van verzet tegen bestaande verhoudingen.

De vraag is dan: wat is het systeem precies? Is het de bemoeizucht van de bureaucraten in Brussel? Is het de economische ideologie, die de Grieken heeft verarmd en de stroom euro’s die de ECB zonder veel effect gratis uitstort?

De vraag is ook: vanwaar de woede? De EU heeft ons vrede en vooruitgang gebracht, maar dreigt te bezwijken aan dubieuze partners en leden. Ook aan te ver gaande regeldrift? Of aan het schandelijk onvermogen op het humanitaire vlak? Ik probeer, als uw nederige dienaar, nog maar eens wat verklaringen te bieden. Misschien loopt het kapitalisme op zijn laatste benen en zijn we toe aan een nieuw begin van de geschiedenis.

Ongelijkheid en het midden

De middenklasse in de V.S. zit in de knel, zo was de boodschap van PEW. Dat ligt wel voor de hand, als de cijfers uitwijzen dat de inkomensongelijkheid en de vermogensongelijkheid sinds de jaren tachtig sterk zijn toegenomen. Ik schreef hier eerder over, in een bespreking van het boek van Robert Reich, Saving capitalism. Reich geeft een goede analyse, maar zijn recept voor de redding van het kapitalisme valt een beetje mager uit: “countervailing powers”. (anti kartelwetgeving, vakbonden, e.d.)

The Economist van deze week (26 maart 2016) voegt daar iets aan toe. Er is een “corrosive lack of competition” in de V.S.: waren de V.S. niet een tempel van vrij ondernemerschap? Neen, oordeelt het blad bikkelhard. Hoge winsten kunnen de vraag drukken en het winstoverschot is 4% van het BNP in de V.S.. Dat is veel geld.

Hierdoor zal de ongelijkheid in de V.S. verder groeien, terwijl de economische kracht en innovatie in de Amerikaanse economie relatief zal dalen. De ondernemers hebben het te gemakkelijk.

Dat is niet alles. Een brede middenklasse is geen noodzakelijke of voldoende voorwaarde voor een liberale democratie, maar helpt wel bij de instandhouding ervan. Ik zie het proleterige theater van Trump in de primaries en schrik. “Fascisme is theater”, zei Genet ooit.

Misschien is die schrik ook wel een verklaring voor de redelijke score van Bernie Sanders. Een vrouw in het Witte Huis is wel een aardig idee, maar de koele Sanders heeft de beste inhoudelijke tekst. Maar inhoudelijke tekst paait geen vijanden van het systeem.

Overproductie en Roosevelt

Hoe zat het ook al weer volgens Marx? Kapitalisten zouden zich de meerwaarde van de arbeid toe eigenen en de “overproductie” zou daardoor vooral hen ten goede komen. Dat kwam er niet van omdat de arbeidsinkomens begonnen te stijgen, omdat de arbeiders zich beter organiseerden en politieke macht kregen. Het kapitalisme bloeide op.

De crisis van 1929 leidde tot een diepe depressie, waar de V.S. geholpen door het inzicht van Keynes en de politieke intuïtie en leiderschap van Roosevelt uit wisten te klimmen. De New Deal was simpel samengevat: een brede middenklasse moet het inkomen verdienen om de spullen te kopen die wij maken. De productieve boost van de Tweede Wereldoorlog hielp daarbij: zie Piketty.

De vergelijking van Robert Reich van beide crisissen toont onbehaaglijke overeenkomsten: ook toen ongelijkheid, zoals nu, ook toen een te kleine middenklasse, die de overproductie niet kon afnemen. Het herstel van de economie nu in de V.S. lijkt broos: de bedrijven zijn winstgevend, maar overwinst kan zeer remmend zijn voor de vraag, als de inkomensverdeling zo ongelijk blijft.

Tegenlicht en Paul Mason

Het recept van countervailing power lijkt bij Tegenlicht goed te vallen: de vakbonden moeten doen waarvoor ze zijn, vechten voor betere lonen en arbeidsvoorwaarden. Het is nog niet zo’n opmerkelijke boodschap.

De verbindende spreker was Paul Mason, die een boek schreef over het einde van het kapitalisme. We zitten nu in een post-kapitalistische periode, die mogelijk is gemaakt door de ICT revolutie. Drie veranderingen spelen daarin een rol:

  • De afgenomen behoefte aan werk en de lossere verbinding tussen werk en loon.
  • De rol van informatie bij het bepalen van prijzen, omdat voor de markt schaarste bepalend is, terwijl informatie overvloed als kenmerk heeft. “You are what you share” is nu het adagium.
  • Nieuwe en spontane vormen van productie door samenwerking, nieuwe vormen van eigendom, lenen, contracten.

Mason noemt ook de bezuinigingsaanpak, waar de Grieken nog steeds onder gebukt gaan en de monetaire Q.E. via de ECB(de snorrende bankbiljettenpers), die onvoldoende effect hebben.

Natuurlijk: Draghi en zijn bestuur zijn niet gek. Maar zijn we niet toe aan nieuwe vormen van denken, aan een nieuwe economie?

Google en Arrow

Boeiend is het probleem van de digitale reuzen, die zich vormen. Zij zijn uit de tijd, denkt Mason.

Kenneth Arrow beweerde in 1962 al dat uitvindingen tot doel hebben intellectuele eigendomsrechten te scheppen en dat succes “underutilisation of information” betekent. Als je dat inzicht omkeert wordt het spannend: want als een vrije markt economie en intellectuele eigendomsrechten leiden tot onderbenutting van informatie, dan kan een economie die gebaseerd is op volledige benutting van informatie geen volledig vrije markt accepteren of absolute intellectuele eigendomsrechten.

Het lijkt de uitdaging van China: de markt krijgt beperkte vrijheid en intellectuele eigendom wordt door het autoritaire bewind niet erkend. De groeicijfers van China zijn een veelvoud van wat wij presteren.

De vraag is voor economen: wat is van waarde? Producten worden meer dan ooit dragers van informatie en informatie is vrij te reproduceren en overvloedig aanwezig. Welke invloed heeft dat op het waarde begrip?

David Runciman vraagt zich in de Guardian af of Mason een waardig opvolger van Marx is. Hij heeft geen idee waar het naar toe gaat, zo vat ik hem samen. Maar zijn denken en boek zijn de moeite zeer waard.

Basisinkomen

Mijn hobby is eenvoud en effectiviteit in het openbaar bestuur. Ik probeer daar met een klein gezelschap, het NPI, impulsen aan te geven. De gedachte aan een basisinkomen dringt zich dan op. Het probleem van het idee is dat het over alles gaat en overal invloed op heeft: de arbeidsmarkt, het fiscale regime, eigendomsverhoudingen, inkomensverdeling.

Dat maakt dat je toch een beetje wereldvreemde gek wordt gevonden, als je daarover in gesprek wilt. Zie b.v. Bas Jacobs, “De prijs van gelijkheid”. Op p. 156 schrijft hij dat bij het basisinkomen de informatie die beschikbaar is niet wordt gebruikt en dat daarmee de afruil tussen doelmatigheid en rechtvaardigheid maximaal verslechtert. Het is een boeiende stelling. Waarom hij dan wel te vinden is voor een negatieve inkomstenbelasting, is mij niet onmiddellijk duidelijk.

Ik zou willen dat over dit conglomeraat van dingen eens een goed debat zou plaatsvinden. Zou het passen bij een moderne rol van het CPB zoiets te organiseren? Er zijn clubs die graag mee willen doen aan het organiseren van zo’n debat.

Politiek

Onzeker is of de politiek over de eigen schaduw kan kijken. Marx zei dat de productieverhoudingen het bewustzijn bepalen. Als dat zo is, moeten we wachten tot de economische tradities van het kapitalisme ontsporen. Verschijnselen: arbeidsmarktproblemen, monetaire problemen, spanningen in de EU, enzovoort.

Maar ik geloof graag in een politiek, die richting geeft. Als dat ten onrechte is, dan hebben de systeemvijanden meer gelijk, dan gezond voor ons is.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s