Verval van de politiek

utopia_01

Door: Tom van Doormaal

Hoe stevig is onze samenleving nog?  Is de politieke partij nog functioneel? In de jaren zestig werd D’66 opgericht als vernieuwende beweging in de politiek. Het oude bestel moest “ontploffen” en daarvoor waren patente routes, zoals het referendum.

Maar er is niks ontploft, de kroonjuwelen blijken goedkope kralen van de kermis, het referendum alles behalve het begin van een democratische revolutie, zoals Thierry Baudet ons wil doen geloven. De negatieve strategie van de referendumprofeten mag nu door de rechter worden voltooid.

Het is onloochenbaar: de inkomens stagneren, de schulden zijn geëxplodeerd, de ongelijkheid stijgt. De wereld wordt onrechtvaardiger, zoals de Panama Papers laten zien. Maar wat is de politieke gevolgtrekking die we daaruit halen?

Mooie “oer-keuze” van Aboutaleb: “als je niet kunt lachen om onze grappenmakers, dan rot je maar op”.  Het uitstappen lonkt overal.

Uitstappen?

Het probleem is dat uitstappen niet het briljante politieke antwoord is. Een goede vriend zegt het systeem af te schrijven en heeft utopische initiatieven omarmd. Ik zie het hem doen en verbaas me. Hij wil in een dorp een eigen geldsysteem ontwikkelen, een autarkie van onderop. Je kunt uittreden, je stem verheffen of loyaal zijn, zeg ik Hirschmann na.

Het is een vorm van uittreden die ik onbegrijpelijk vind. “Waarom doe je niet gewoon je politieke plicht?” vraag ik hem. ‘Omdat het systeem hopeloos verrot is’. Maar als ik even studeer, dan struikel ik over de mogelijkheden om het systeem bij te sturen, te verbeteren, eerlijker te maken. Het is een protest dat geen indruk maakt.

Ik vraag me af waarom? Het kost ontegenzeggelijk energie om te begrijpen hoe ons openbaar bestuur in elkaar zit en welke mogelijkheden tot verbetering bestaan. Het is een energie, die mensen misschien niet meer willen investeren.

Mij baart dat zorgen, als babyboomer. De oorlogservaring van onze ouders heeft ons doordrenkt met een politieke moraal. Een halve eeuw gelden schreef een generatiegenoot: “het is het grootse en het gevaarlijke van de democratie dat ze haar burgers met rust laat en in de illusie het wel zonder hen af te kunnen. Maar zodra een meerderheid daarin vliegt, neemt het tuig de macht over en schakelt iedereen gelijk.” (Bram de Swaan, De draagbare de Swaan, p.26)

Stem verheffen

Op de markt bestaat wel een soort democratische bemoeizucht. Tegen het marktmodel ben ik niet. Punt is: welke markt precies? De consumentenmarkt is ruim: je auto of koelkast kun je ook ergens anders halen, je kunt een ander merk kiezen, een andere prijs betalen. Volgens de oude economen geef je daarmee een signaal af en komt de producent tot inkeer. Hij zal zijn product beter maken, goedkoper maken, betere service geven. Hij zal naar de ontevreden klant luisteren.

Maar vaak hebben aanbieders de overhand. De markt van huurwoningen bijvoorbeeld, of de markt van de zorg. Op de markt voor huurwoningen ontstaat nieuwe schaarste, niet door luie aanbieders, maar door het overheidsbeleid. Het OTB in Delft organiseert een studiedag over de nieuwe woningnood. Met de zorg ligt het nog ingewikkelder. Op een aantal gebieden koopt de gemeente die zorg in; dat gebeurt voor ons. Dat doet men met doordachte criteria, maar het idee was toch dat een individu door zijn aankoop en het besluit naar een concurrent te gaan, de leverancier van diensten scherp zou houden? Maar als je specialistische jeugdzorg nodig hebt, is er vermoedelijk maar één aanbieder, die moet leveren. En door de tarievenstrijd wordt de werkgelegenheid ondermijnd.

Het is voor de oplettende lezertjes geen groot nieuws: die wisten al lang dat zij door neoliberale onzin over “markten” en “aanbestedingen” voor de gek worden gehouden. Met het “inkopen” worden instellingen gefinancierd en doen we precies wat we niet wilden: we organiseren dat er niet hoeft te worden geluisterd naar de klant.

Loyaliteit

De derde mogelijkheid is loyaliteit. We kunnen elkaar vertellen dat de wereld gevuld is met bedrog. Dat kan een bevredigende stelling zijn, voor spandoek of spreekkoor, maar erg analytisch is hij niet en tot veel handelen leidt hij evenmin. Wat is de goede politieke keuze?

We hebben de politiek van economisch jargon voorzien: het beleid moet efficiënt zijn, kostenbewust. De investeringen moeten renderen. De begroting moet sluiten, althans het tekort moet binnen de norm van 3% vallen. Wat rechtvaardig is, wat eerlijk, daarover gaat het politieke debat maar zelden. In de praktijk leidt dat tot rare problemen.

In de zorg willen we dat ouderen langer thuis wonen, maar we beperken de steun voor hulp bij het huishouden. De sociale werkplaatsen worden afgebroken en de werkgevers worden gedreigd met dwang bij het opnemen van arbeidsgehandicapten, maar de 100.000 banen die het Rijk zelf zou scheppen zijn nog niet voor 10% gerealiseerd.

In het wonen wil men een eerlijke verhouding tussen kopen en huren, maar die eerlijkheid raakt steeds verder uit het zicht. Dat onrecht komt door de extreem lage rente. De woningcorporaties pleiten andermaal voor de afschaffing van de verhuurdersheffing: voor wie het nog niet weet, sociale verhuur is belast! Als voor je pensioen werkt en nog huurt ook, word je door Draghi dubbel gepakt.

Beleidssystemen werken tegen elkaar in, zonder samenhang. Roepen dat Den Haag gevuld is met bedriegers en zakkenvullers helpt niet. De politiek geheel loslaten helpt evenmin: als de straat de macht overneemt, zal ons bestaan nog meer op de nachtmerrie van Thomas Hobbes gaan lijken. Loyaliteit vraagt intense bemoeienis met de publieke zaak.

Utopie

Ik probeer zelfonderzoek te doen: waarom voel ik weerstand tegen de utopie? Er lijkt me een dubbele reden: een groot deel van onze geschiedenis op deze wereld is getekend door het geloof in politieke systemen dat in Noord Korea nog te monsteren valt.

De tweede reden ligt in de aanloop tot de Tweede Wereldoorlog: als we niet opletten, dan neemt in de woorden van Bram de Swaan, het tuig de macht over en wordt de vrijheid geofferd. Karl Popper en Tony Judt gebruiken ongeveer dezelfde woorden, als ze pleiten voor het verbeteren van de wereld, door kleine stappen.

Het zou goed zijn als de oude “ontploffingstheorie” van D66 nog eens werd afgestoft en iets gedaan zou worden aan het laten samenvloeien van politieke stromingen en tradities. In dat samenvloeien zie ik D66, PvdA, SP, G.L. en C.U. tot een nieuwe combinatie groeien.

Zeker, utopie. Maar de traditionele politiek remt de ontwikkeling van onze samenleving meer af dan wij kunnen verdragen. Dus het moet: we zijn verplicht tot optimisme en het oplossen van problemen.

 

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s