De goedwillenden en de technocraten

mandala_01
Door: Tom van Doormaal

Mooie betogen van mensen van goede wil: Jan Terlouw over het sociale vertrouwen en de aarde, Monica Sie Dhian Ho, geïnterviewd door Marc Chavannes bij de Correspondent, over het moeizame functioneren van de politiek. Wie is bezorgd over de kwaliteit in het publieke domein? De kwaliteit van het bestuur? De kwaliteit van het openbaar debat?

Wat ontbreekt aan de betogen van de goedwillenden? Nogal wat: het onderscheid tussen politiek en bestuur bijvoorbeeld. Of de erkenning van de beperkte rol voor de politiek. Die wordt nogal beperkt door de kracht van de ambtelijke bureaucratie, de Beambtenherrschaft noemde Weber het..

Het is niet moeilijk je op te winden over mentale verandering, maar hoe bereik je echt iets? Jon Stewart zegt: “They don’t give a flying fuck about governance, they care about campaigns and that’s where the fun is for them. That’s devastating. And not only is it devastating news-wise, it’s devastating to all of us.” Niet enkel het parlement is nep, zoals Wilders zei, het nieuws is nep, het openbaar debat is nep. Maar waarom?

Wie regeert?

Er is geen serieus verhaal over hoe het systeem in elkaar steekt en wat we fout doen. Ik denk dan aan politiek sociologen. Politiek is ‘boven’, want gaat over doelen, bestuur is ‘onder’, want gaat over (toepassing van) middelen.

Dat moet uit elkaar worden gehouden, want meningsverschillen moet je hebben over doelen, de toepassing van middelen is techniek. “Politiek is helemaal beleid geworden. Beleid komt neer op de omzichtige regeling van ieders stoffelijke zekerheden en verworven rechten,” schrijft Jos de Beus ruim 15 jaar geleden. Een coalitie van meer partijen “heerst met alle politieke machten samen en niet enkel in wisselwerking met de wetgevende en de rechterlijke macht. Het centrum van de politiek wordt uitgebreid met ambtenaren, georganiseerde belangen, massamedia en publieke opinie.—De grenzen tussen debat, besluitvorming en uitvoering vervagen.”(Een primaat van politiek, UvA, 2001, p.22)

Jos de Beus volgt hier Max Weber: ons democratisch systeem is een balanceren van parlementaire controle, bureaucratische kwaliteit en de trias politica. De gedachte dat het parlement over alles gaat, behoort tot de ideologie van de vertegenwoordigende democratie, maar valt niet samen met de werkelijke machtsverhoudingen. Alleen mag je pas mee doen in de parlementaire carrousel als je gelooft dat het parlement oppermachtig is.

Het is een oorzaak voor de boosheid van de kiezer. De politiek belooft wel, maar slaagt er niet in te “leveren”. Deze coalitie klopt zich op de borst over hervormingen. Maar de arbeidsmarkt is niet minder flexibel geworden, vaste contracten zijn schaarser dan ooit, de race ‘to  the bottom’ is in volle gang met concurrentie uit Oost Europa en de participatiewet is eigenlijk een mislukking. De woningmarkt is hervormd, alleen is de sociale huurwoning extreem duur geworden en het financieren van een koophuis goedkoper dan ooit. Maar de zeepbel die ontstaat in de prijzen hindert de doorstroming van huur naar koop en een nieuwe crash op de woningmarkt is in ontwikkeling.

Politieke leegte

Natuurlijk is politiek debat belangrijk. Het systeem behoort geleid en gestuurd te worden door wat de Beus “een politiek primaat” noemt. Jon Stewart zegt: “Let’s fucking fight, but let’s fight with precision and integrity, and not with just demonization”.

Dat lijkt mij ook: politiek kan alleen zinvol zijn als er rationeel wordt gesproken over de res publica. Dat betekent dat de discussie precies en integer moet zijn, en niet demoniserend.

Bij de verkiezing in de V.S. was daar veel op aan te merken, maar onze Mark Rutte kan er ook wat van. Buma was een ‘pruilende peuter’, waarop deze repliceerde met de vraag of het ergens over ging? Over ‘olifanten in de kamer’, die het zicht op de einder versperren heb ik het dan maar niet. De precisie en integriteit van Buma zijn op dit moment meer waard dan de zonnige flair van Rutte.

Maar waarom zou je op risicovol inhoudelijk terrein het debat aan gaan en kiezers werven, als je het ook met goedkope retoriek, via de ingewanden kunt doen? Aan de stellingen van de populisten valt vooral op dat zij weinig tot geen inhoud hebben, maar “tegen” zijn.  Een paar thema’s:

  • Teveel vluchtelingen, dus de grenzen dicht: maar hoe moet deze handels- en transportnatie dan zijn brood verdienen?
  • Teveel bureaucratische Europa, dus stoppen met EU en de gulden terug: maar hoe gaan we dat zonder grote welvaartsverliezen regelen?
  • Brexit laat zien dat het kan: maar hoe kun je dat geloven als de bestuurlijke verwarring in Londen groter is dan ooit?

De problemen erken ik graag: het is niet leuk dat Erdogan Timmermans kan chanteren met het openen van de grenzen voor vluchtelingen. De constructie van de euro is nog steeds gammel en de ECB verbergt dat met een lichtzinnig monetair beleid. Wat de populisten er aan willen doen, heb ik niet gehoord. De Brexit laat zien dat vertegenwoordigende en directe democratie elkaar niet verdragen en dat dit geweldige terugveroveren van het land nog wel eens tot afsplitsing van Schotland zou kunnen leiden. Tel uit je winst.

Democratische ficties

In de praktische politiek en journalistiek lopen vrijwel geen mensen rond die een probleem maken van de ficties. Een centrale fictie luidt dat de politiek de leiding heeft over de ambtelijke organisatie. Waarom kijken we daar niet echt meer naar? We lijken te geloven dat de keuze van Diederik Samsom of Lodewijk Asscher enig verschil maakt.

Dat is natuurlijk onzin. De ruimte bij SZW om te experimenteren met de bijstand wordt niet bepaald door de politiek, maar door de bestuursjuristen, die in de kelders van het departement zitten en daar hun complexiteiten bedenken en toevoegen. Vroeger spraken we over de “vierde macht”. Dat vinden de heersende machten geen leuk begrip. Machthebbers houden het liever vaag, onduidelijk waar de macht ligt. ”De heerschappij van de meerderheid of de minderheid maakt plaats voor een heerschappij van iedereen en niemand.”(de Beus, p.24) In die heerschappij van iedereen en niemand kunnen de bestaande machten zich handhaven en de frustraties bij ontevreden burgers groeien.

Als het voorgaande waar is, zullen we intenser na moeten denken over de gebreken van ons systeem en wat we van het systeem verwachten. Ik denk aan een bizarre bijeenkomst in Nieuwspoort, waar Haagse ambtenaren behaaglijk keuvelden over de “systeemverantwoordelijkheid” van de minister, met als gevolg dat de gemeenten de verplichting kregen al hun handelen in het sociaal domein te rapporteren. Toen ik vroeg wat er dan gerapporteerd moest worden en welk democratisch doel dat diende, ontstond behoorlijke verwarring.

Vervolgens

Het wordt dan pas echt ingewikkeld: wat moet de wereld met Trump die “Mad dogs” in zijn kabinet opneemt, i.p.v. een eigen variant van pragmatisch republikanisme te ontwikkelen? Wat moeten wij met een PVV, die zelden is opgevallen door consistent en integer pragmatisme?

Het antwoord moet komen uit de coalitiebouw, die in maart begint. Gaat de VVD samenwerken met de PVV? Jan Terlouw speculeerde op een brede midden-links coalitie, maar is dat handig met een grote PVV? Maar kunnen wij de schade van een ondoordachte leiding van ons ambtelijk apparaat wel vier jaar verdragen? De houtje touwtje formatie van Kamp en Bos ben ik niet vergeten. Kiest de VVD voor de rol van burgemeester in oorlogstijd, meedoen om erger te voorkomen? Of moet voor verzet worden gekozen? Over die keuzen voor coalitievorming heb ik het nog.

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Advertenties

Een gedachte over “De goedwillenden en de technocraten

  1. Beste Tom,

    Ik heb “De goedwillenden en de Technocraten” van jouw hand aandachtig gelezen. In de laatste alinea beproef ik twijfel en zorg over wat ons boven het hoofd gaat hangen. Kan ik begrijpen. Maar je wilt op de mogelijkheden met betrekking tot coalitievorming nog een keer terugkomen, begrijp ik. Terug te komen op dit verhaal, dan constateer je terecht dat de macht van de politiek marginaal is. Verder sta je stil bij de beloften van politici die niets te betekenen hebben en zelfs averechts werken. Want zo stel je dat de participatiewet een mislukking is geworden. Mijn inziens een terechte conclusie. Overigens, al veel eerder bestond het voornemen om de verzorgingsstaat in te ruilen voor systeem van dwang en repressie. (Macht van ambtenaren komt telkens terug). Wat ook goed zou zijn om te belichten is de rol en macht van invloedrijke instituties, zoals banken en multinationals. Want zoals jij en ik betogen: het maakt niets uit wie de lijsttrekker van de PvdA gaat worden. Veel belangrijker is het hoe sociaal democraten zich in deze neoliberale wereld gaan op stellen. Nu hebben ze meegewerkt aan rare hervormingen, maar eerder zouden er goede correcties aangebracht moeten worden, zoals bijvoorbeeld in de zorg en marktwerking. Ik zou bijna zeggen, “Diederik en Lodewijk, blijf niet eeuwig dromen”.

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s