De dichteres en de premier

spreken_01
Door: Tom van Doormaal

De vraag is: wie ben je en hoe is je relatie tot de collectiviteit om je heen? De VVD en zijn lijsttrekker hebben een punt in hun advertentie, waarin  ons allen wordt voorgehouden een beetje normaal te doen. Het is een geldig thema; maar pareert het een verwijt over gebrek aan moreel leiderschap? De poging lukt niet erg.

Antjie Krog, de dichteres uit Zuid Afrika, die naam maakte met haar reportages over de Waarheidscommissie, maakte in haar Van der Leeuw lezing, nu ruim 10 jaar geleden, onderscheid tussen de traditionele en romantische ironie. “Traditionele ironici koesteren een ietwat hooghartig gevoel van morele en intellectuele superioriteit.” Deze traditionele ironie zou wel eens door nationalisme kunnen worden gevoed: het sentiment ‘bij ons is alles beter, groter mooier’.

“Maar de romantische ironie is een ironie van onzekerheid, primair gericht op de verwarrende speurtocht naar antwoorden. De romantische ironicus is gespitst op de meervoudigheid van elke betekenis en de betrekkelijkheid van elk standpunt, en verkent de onbegrensde reeks van tegenstrijdigheden.” Krog  achtte die romantische ironie in het defensief en vroeg haar nederlandse gehoor: “Kunt u zo niet weer worden?” (Volkskrant 4 november. 2006, p.19) Dat zou ik willen: een land van romantische ironici…

Patriot of nationalist

Hebben wij in dit land een identiteit?

“Tony Judt schrijft ergens dat politiek die op identiteit is gebaseerd moet worden gewantrouwd. Daar komt doorgaans veel ellende van.” –

“Nationalisme is oorlog” zei Mitterand in zijn laatst speech voor het Europese parlement. De nationale staat is een bepaler van identiteit  en heeft ons veel ellende gebracht. Dat lijkt moeilijk tegen te spreken: de vorige eeuw is er een van nationale staten, die elkaar bestrijden. Maar Sebastian Haffner maakt wel onderscheid tussen patriotisme en nationalisme. Na Hitler, zegt hij, durven veel Duitsers niet meer vaderlandslievend te zijn.

Dat is een belangrijk verschil, maar waarom precies? We wonen in een “gaaf land”, zegt Rutte en wie zal dat bestrijden? Natuurlijk, veel is ons niet naar de zin, maar als wij willen kankeren doen we dat zelf wel, maar anderen blijven van ons land af. Maar dan gaat de brief van Rutte over naar de bedreigingen, die vooral van buiten komen. Niet de graaiende bankiers, niet de overbetaalde bullshit-banen, niet de oplichters van verzekeringen, niet de ingewikkeld makers, niet de bumperklevers zijn ons probleem. Daar neemt Rutte de stap van patriot naar nationalist.

Iemand noemde de VVD de ‘PVV light’ noemde: en inderdaad, laten we de grenzen sluiten en als het je niet bevalt, dan rot je maar op. Het staat er niet zo expliciet, maar de boodschap is evident: de VVD communiceert rechtstreeks met de PVV-kiezer. Dat had Rutte ook beloofd in Buitenhof.

Globale identiteiten

Wie zijn wij aan het worden? Trump ziet weinig in de EU en zelfs de NATO. Hij wil graag terug naar handelsovereenkomsten met aparte naties, want dan staan de V.S. sterk in onderhandelingen. Dan is een sterke EU als tegenkracht het enige antwoord. Het verlangen naar een sterker Europa keert zich tegen de commerciële overmacht van Amerika en China.. Maar Europa trekt zich niets aan van de kiezer, die juist minder EU wil, want die lijkt opgesloten te zitten in een technocratisch beleidsmodel.

Maar misschien komt dat, omdat Europa niets mag van de tegenstanders, behalve terug te keren naar een eng nationalisme. Hoezo, de multiculturele samenleving mislukt? Wat bedreigt nu onze identiteit precies? De multiculturele samenleving bestaat toch? Elke grote stad is een smeltkroes van talen en afkomsten. Sinds de jaren negentig zien we een bevolking van de grote steden, die in meerderheid uit allochtonen bestaat. Daar kwam de vluchteling uit Syrië en de wanhopige Afrikaan nog bij.

Ik geef toe, Mark Rutte en VVD-vrienden, die deze wanhopige advertentie/brief hebben opgesteld, de situatie is ingewikkeld, maar niet hopeloos. Alleen moeten jullie ophouden het land toe te spreken als de VMBO-klas van meester Mark.

Normaal fatsoen

Antjie Krog worstelt met het begrip fatsoen in ‘Niets liever dan zwart’: ze stemt in met de gedachte dat de nazimisdaden konden gebeuren doordat gewone burgers hun fatsoen verloren. Dat zou alleen wel betekenen dat je consensus moet hebben over wat fatsoen is.  Een gesprekspartner: “Het gevaar dreigt pas wanneer politici de morele cultuur gebruiken om hun immorele idealen op te dringen.” Krog denkt daarover en hoort  machthebbers speechen, die ook gedichten gebruiken in hun redes en zegt dan dat ze daar wel van hield: “goede poëzie maakt alles onmiddellijk ingewikkeld”.

In ons land is het probleem dat we geen algemeen criterium hebben wat we als fatsoen beschouwen. Het accent van Rutte op de individuele morele verantwoordelijkheid, versterkt ook de morele verdediging van het rijk zijn en nog rijker willen worden. Dat komt de VVD wel goed uit. Daarom gaat het niet over bankiers, bumperklevers en veelverdienende managers. Moet de politiek zich met fatsoen bezig houden? Met gedrag misschien wel, maar met fatsoen? Asscher komt daar ook niet helemaal uit.

De fatsoensnorm zit in de mensenrechten, lijkt me; daarmee worden het individu en de staat gebonden aan een soort morele gedragscode, die ook kan worden afgedwongen. Desnoods door een rechter, die een treitervlogger vervolgt, of een discriminerende politicus. Een politicus moet zorgen dat normen werken en worden nageleefd, die afstand ontbreekt in de tekst van Mark Rutte. Het is de diepte van een platbodem.

Maar zegt de dichteres dan: “ik hoor wat je zegt, maar iets in mij wil meer. Ik wil niet leven in een land dat alleen maar de mensenrechten van zijn burgers beschermt; ik wil wonen in een land waar de mensen er toe doen.”

Ik zie de morele problemen van Ard van der Steur en het gekrakeel van de politiek en denk: ja, een beetje voorbeeldgedrag zou geweldig zijn, maar is zijn aftreden een zuivering? Ik zie de narigheid in “het zorgdebat” en denk: ja, dat zou een gaaf land zijn, een land waar de mensen er toe doen, ellende niet wordt verborgen achter statistische “alternatieve feiten”..

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Advertenties

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s