Ideeëngeschiedenis als noodzaak

Door: Tom van Doormaal

Een moment in Buitenhof: Ben Judah vertelt Pieter Jan Hagens over een idee van de Franse presidentskandidaat Macron. Die heeft een idee over de Fransen: ze hebben Lodewijk XVI tegen hun zin vermoord. Dat geeft een schuldgevoel dat bepalend is voor de Franse politiek: ze zoeken een nieuwe koning, die de leegte kan vullen.

Wat vinden we daarvan? Judah vindt het een beetje simplistisch idee: iets voor een scriptie van een eerstejaars student. Maar hij heeft hem even eerder wel een laser-scherp verstand toegeschreven. Pieter Jan Hagens laat het lopen. Mij puzzelt het: wat populisten doen met hun aanhang onttrekt zich wel vaker aan rationele toetsing. Waarom Trump is gekozen, is ook niet te bevatten.

De verwarring bestrijden

We zullen verwarring moeten bestrijden door historische analyse en democratisch debat. Zoals John Rawls zegt: “

“Discussion is a way of combining information and enlarging the range of arguments.”

Ook Jürgen Habermas denkt in deze richting:

“Rational discourse is supposed to be public and inclusive, to grant equal communication rights for participants, to require sincerity and to diffuse any kind of force other than the forceless force of the better argument.”

Het zijn de filosofen, die mijn onrust benoemen over de voortdurende leugens van Trump, zijn gebrek aan rationele voorspelbaarheid. Waarom is dat zo angstaanjagend? Kim Jong Un is volstrekt voorspelbaar en berekenbaar, maar Donald Trump en de zijnen kunnen morgen iets nieuws bedenken en ontkennen dat ze ooit een andere opvatting hebben gekoesterd.

Het is die kwaliteit, die het risico heeft dat we een kernoorlog in struikelen. Daarom is de kwaliteit van het openbaar debat van immens belang en de kefferigheid van Spicer, de voorlichter van Trump, de manifestatie van het kwade.

Onze verkiezingen en links

Zo erg is het bij ons niet, maar de PvdA is verpletterend verslagen. Tegen de sociaaldemocratische beginselen pleit niks. De vraag is natuurlijk wel of de PvdA van die beginselen de drager is? De partij verklaarde dat dit zo was, geruime tijd van haar geschiedenis. Maar het werd een beetje mottig: de “rode veren” werden afgeschud door Wim Kok, Wouter Bos vond dat “iedereen het een beetje beter” moest krijgen.

Kok had als vakbondsman het Akkoord van Wassenaar gesloten en daarmee 25 jaar sociaaldemocratische vooruitgang mogelijk gemaakt. Maar was dat een vorm van verraad aan de arbeidersklasse? Vele lezers van Sargasso denken dat.

De sociaaldemocraten hadden de overtuiging dat het mogelijk was verbeteringen in het bestaan te bereiken met kleine stappen, door parlementaire weg. In het begin van de 20ste eeuw voltrok zich een scheiding tussen sociaaldemocraten en revolutionaire communisten. Draaipunt in Nederland: de revolutie van Troelstra, die een “vergissing” bleek.

Pas enige decennia na Troelstra gingen sociaaldemocraten bestuurlijke verantwoordelijkheid dragen. Het geloof in volledige werkgelegenheid door economisch beleid te voeren volgens Keynes hielp daarbij. Na de W.O.2 groeide het vizier op de welvaartsstaat, met sociale verzekeringen en een collectief pensioen.

Revolutie of evolutie?

Nachtenlang heb ik me met het rendement van de Russische revolutie bezig gehouden: in de tijd waarin je studeert een nuttig thema. Het verheldert de morele en politieke puzzels, die altijd gelden. Ik praat nu over de jaren zestig en zeventig, maar voor 1920, ging het ook zo, blijkens deze anekdote.

In café Landmann in Wenen troffen elkaar enige betrokken geleerden van naam, Max Weber en Joseph Schumpeter. Schumpeter zei opgewekt dat het socialisme eindelijk zijn papieren status kwijt was, maar nu maar eens zijn praktische realiseerbaarheid in Rusland moest aantonen. Weber reageerde heftig met de opvatting dat gezien de ontwikkeling van Rusland het proberen van het socialisme misdadig was en in een catastrofe moest aflopen. Schumpeter zou daarop koeltjes gerepliceerd hebben dat dit zo kon zijn, maar dat de Russische revolutie een mooi laboratorium zou zijn. Weber explodeerde: “een laboratorium met bergen lijken.”  Schumpeter  reageerde: “Dat is wat elk anatomisch lab oplevert.” De discussie werd nog verhitter, Weber steeds luidruchtiger, Schumpeter steeds sarcastischer, totdat Weber opsprong en naar buiten stormde, roepend: “Dit is onverdraaglijk.”

Revolutie van arbeiders en boeren hebben we nadien in Europa niet meer gezien. Maar dat wil niet zeggen dat het vredig toe ging. De economische crisis van 1929 leverde een schokgolf op, die tot de Tweede Wereldoorlog leidde.

De nieuwe crisis

De economische bloei van na de oorlog was wonderbaarlijk. Maar sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw lijkt de vooruitgang in welvaart wat te stagneren. Daar hebben we op gereageerd door langer en meer te werken, door onze vrouwen de arbeidsmarkt op te sturen, vervolgens door expansie van krediet. Die schuldenexpansie werd mede mogelijk gemaakt door de vastgoedboom die in 1993 begon en tot 2007 aanhield. Toen brak de ‘sub-prime mortgage’ crisis uit. Robert Reich heeft deze jaren scherp geanalyseerd.

De crisis van 2008 liet de spanning zien, die ontstond door de stagnerende loonvoet. Volgens Paul Mason was die voorspeld door Marx en speelt hier een fundamentele crisis in het kapitalisme. Die crisis werd veroorzaakt door lichtzinnigheid in de gedereguleerde financiële sector. En door de gretige leners, die hun consumptiedruk alleen het hoofd konden bieden door hard werken en schulden maken. Maar waarom sloeg die gekte zo toe? Door een lange cyclische beweging in het denken over economie en overheid. Met het Akkoord van Wassenaar zette Kok een historische lijn in die later het ‘Poldermodel’ en de ‘Derde Weg’ zou gaan heten. Was het een keerpunt?

Veel langer geleden, in 1933, slaagde de Zweedse socialisten er in de Saltjöbaden overeenkomst te sluiten, die in de wandeling  een “koehandel” werd genoemd: vakbonden en managers erkenden elkaars rol en hun inzet voor volledige werkgelegenheid en productiviteit. Het klinkt alsof het Akkoord van Wassenaar al decennia eerder werd bedacht. Zie overigens 1933: het jaar van Hitler’s greep naar de macht! Had het geholpen, als we op de Zweden hadden gelet?

Economisch cycli met politieke betekenis

Wanneer het economisch een tijd goed gaat, worden de onstabiele delen in de economie niet meer als risico beschouwd (H. Minsky) en krijgen liberale opvattingen en hebzucht de overhand in het politieke denken. In de economische ontwikkeling is die lange cyclus te herkennen: Keynes gaf ons de theorie waarmee een nieuwe crisis na 1929 kon worden voorkomen. De New Deal van Roosevelt was voor de naoorlogse Republikeinen als Eisenhower en Nixon nog vrij gewone politiek, maar werd voor Reagan dubieus links beleid. Zijn vriendin Thatcher begon de strijd tegen de Engelse bonden, die de belichaming van ideologische stagnatie waren. Zo komen we aan de deregulering, de privatiseringen, de overschatting van de marktwerking en  overbetaalde managers en consultants.

Maar is het klasse-begrip een verouderd concept, passend bij een verarmd industrieproletariaat dat door Marx en zijn epigonen werd aangewezen als revolutiedrager? Alleen wijst modern onderzoek wel uit dat het verschil tussen de ‘have’s’ en de ‘have not’s’ nog fundamenteler is dan Marxisten wisten: bezit en rijkdom zijn rendabeler dan arbeid, zo schreef Piketty.

Functioneren van partijen

De kracht van de sociaaldemocratie is onder spanning gekomen door jarenlang pacteren met het neoliberalisme.  Volgens een interview met Bart Tromp is het principe van “do ut des”, klassiek bij de Romeinen, versteend tot primitief marktdenken, dat het leven totaal doordringt. Wat zou de partij moeten doen?, vroeg de Volkskrant in 1979 aan de PvdA-lastpost: “Ruimte scheppen voor inhoudelijk denken over socialistische politiek, materiaal voor gerichte discussies de partij in sturen.”  Zo bijzonder is de discussie die de PvdA nu bezig houdt bepaald niet.

Waarom gaat het dan? Volgens Tromp, in het zelfde interview, om “een wereld waarin de dingen geen prijs meer hebben, omdat ze om zichzelf worden gedaan.” Het is een mooie verwoording van een perspectief op een klasseloze samenleving, waar Marx van droomde. Die is door Tromp altijd  serieus genomen, al was hij nooit marxist.

We zullen nog zien dat de partijen grote moeite hebben met het vormen van een regering en rationeel beleid. Het risico van een chaos door Frexit, een bedreiging van de wereldvrede, het zijn geen kleinigheden. We zullen scherp moeten zijn en onze fundamentele onzekerheid zal ons niet verlaten. De plek van ‘de macht’ is leeg en de democratie is een onzeker systeem.

Anekdotes uit:

Jan Werner Müller, Contesting Democracy, 2011

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Advertenties

3 gedachtes over “Ideeëngeschiedenis als noodzaak

  1. Goed verhaal, Tom,

    Zoals je al laat blijken is de tijd voortdurend in beweging en het heden kan niet zonder verleden. Laat staan de toekomst. Ook daaraan refereer je door in een eerdere e mail te wijzen op het basisinkomen en nu het tijdperk waarin de dingen geen prijs meer hebben aan te duiden. Als we goed om ons heen kijken zien we daar al de tekenen van. Het informatie-netwerk is niet alleen gratis maar voegt ons steeds meer middelen toe. Het is niet meer tegen te houden.Vast en zeker lijkt mij dat jij jouw fantasie daar de vrije loop over laat. Zeker weleens! Maar goed, ik vind de opmerking over de relatie van de gladde student en arbeider leuk en intrigerend. Mij lijkt dat een inniger verhouding tussen die twee binnen de PvdA op den duur wel weer zou kunnen. Echter in onze samenleving met een fase waarin de ongelijkheid voortschrijdt wordt het lastiger. Je vindt het beslist niet erg als ik dit nog even op merk.

  2. Mensen,

    In Limburg wil de PvdA 1000 burgers voor een burgertje selecteren in navolging van België. Gewoon een referendum omtrent onderwerpen kan burgerparticipatie ook bevorderen. Vragen nog al wat van onze burgers om hand en span diensten te verrichten omdat het gekozen bestuur faalt! Onder andere betalen de laagste inkomens naar verhouding de meeste lasten als het om milieumaatregelen gaat. Dit is de uitkomst van onderzoek van milieu organisaties.

    mee laten doen om

    Roermond,

    Reinier den Uijl

    >

  3. Ik heb enige moeite met de historische visie.
    Was het akkoord van Wassenaar ‘verraad van de arbeidersklasse’? Dat doet geen recht aan de historische situatie. De jaren zeventig waren jaren van diepe verwarring. Stagnatie en inflatie tegelijk, wat volgens de economische theorie niet kon. Keynesianisme werkte niet meer. Zowel de FNV (met nota’s als ‘Fijn is Anders’ en ‘Breien met een rode draad’) als de PvdA (met het programma uit 1977) reageerde met zware antikapitalistische maatregelen (zoals nationalisaties van de sleutelindustrien) die volslagen onwerkbaar waren. Begin jaren tachtig kwamen er iedere maand tienduizenden werklozen/arbeidsongeschikten bij. Vooral door een enorme herstructurering van veel verouderde industrieën (textiel, schoenen, scheepsbouw etc), die naar Korea en Japan verhuisden. De Nederlandse industrie moest zich aanpassen aan een veel internationaler economie waarin Aziatische landen hun plaats opeisten.
    In die situatie kwam het akkoord van Wassenaar: loon inleveren in ruil voor banen. En het heeft gewerkt! Ik denk dat op dat moment geen andere reactie mogelijk was. Het politieke klimaat was niet rijp voor een geïntegreerde aanpak op Europees niveau. Ik heb in de jaren erna geen goed alternatief voor dat moment gelezen, ook niet in het stuk van Tom.
    Dat klemt te meer omdat we nu in een gelijksoortige klem zitten. Toen China opkwam dachten we op dezelfde manier te kunnen reageren. China zou de werkplaats van de wereld worden, en wij zouden een eindje hoger op de waardeketen schuiven. Dat was de kern van de Derde Weg. Elk land moest proberen door beter onderwijs zou succesvol mogelijk in die verschuiving te zijn. Reich schreef er ‘De wereld aan het werk over’. Maar ook Reich erkent nu dat dat te optimistisch was. China was een te groot brok om te verstouwen.
    Wat nu te doen? Volgens mij is de tijd nu wel rijp voor een Europees alternatief. Zie de discussies tussen Franse en Duitse sociaaldemocraten! Daar zou de PvdA aan moeten deelnemen. De kern is dat we niet moeten streven naar totaal vrije globalisering, maar naar (in de woorden van Dani Rodrik) ‘managed globalisation’. Hoe dat in te vullen moet de kern zijn van ons debat. Wat mij betreft: grenzen aan de invoer uit China. Niet toestaan dat Chinees staal de hele Europese productie wegvaagt. Zorgen dat we een Europese zonnepanelenindustrie overblijft. Overnames door Chinese bedrijven van bedrijven in Europa tegengaan (het kan niet zo zijn dat vele Europese bedrijven straks gerund worden vanuit Chinese belangen..). Uiteraard is er veel meer over te zeggen, verdere discussie in Linksom is noodzakelijk!

Geef een reactie

Gelieve met een van deze methodes in te loggen om je reactie te plaatsen:

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s